Rzęsistkowica u gołębi

Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje diagnozy oraz leczenia w gabinecie weterynaryjnym.

Opis choroby

Trichomonoza, zwana również rzęsistkowicą lub żółtym guzkiem, jest chorobą pasożytniczą o globalnym zasięgu wywoływaną u ptaków najczęściej przez pierwotniaka gatunku Trichomonas gallinae (zwany dalej rzęsistkiem). Rzęsistkowica najczęściej występuje u papużek falistych, lorys, gołębi oraz ptaków drapieżnych, ale stwierdzono ją u większości gatunków ptaków . Najbardziej charakterystycznym objawem choroby są białożółte naloty w jamie dziobowej [B. Doneley, s. 230, B. Tuska-Szalay et al., s. 1].

Podlot gołębia miejskiego z zaawansowaną rzęsistkowicą.

Rzęsistek jest często uważany za normalnego mieszkańca (współbiesiadnika) powierzchni błony śluzowej górnego odcinka przewodu pokarmowego. Gołębie mogą być bezobjawowymi nosicielami rzęsistka, co oznacza, że pasożyt bytuje w ich organizmie, ale nie powoduje zmian chorobowych (co nie jest obserwowane u innych rzędów ptaków). W związku z tym konieczność ich leczenia może być przedmiotem dyskusji – zarażenie szczepami o niskiej zjadliwości zapewnia pewną ochronę przed bardziej zjadliwymi formami pasożyta. Odporność ta ma jdnak charakter przejściowy - gołębie, u których ustąpiła utajona infekcja mogą ponownie zarazić się rzęsitkiem. Zjawisko to ma szczególne znaczenie u młodych ptaków, które nabywają odporność poprzez kontakt z rzęsistkami przekazywanymi im przez rodziców podczas karmienia ptasim mleczkiem [B. Doneley, s. 230; B. Tuska-Szalay et al., s. 2; E. Urban, R. Mannan, s. 51; C. Walker].

Etapy rozwoju rzęsistkowicy

1. Zarażenie rzęsistkiem następuje drogą pokarmową. Po dostaniu się do jamy dziobowo-gardłowej ptaka, pierwotniaki początkowo pływają swobodnie w ślinie. W ciągu około 90 minut potrafią przyczepić się do komórek nabłonka jamy dziobowo-gardłowej, jednak na tym etapie nie powodują jeszcze uszkodzeń. Rozwój infekcji postępuje stopniowo — po 19–24 godzinach rzęsistek zaczyna wnikać w tkanki, a po 48–72 godzinach wywołuje znaczne złuszczanie nabłonka [B. Doneley, s. 230; E. Urban, R. Mannan, s. 53].
2. Pasożyt wywołuje stan zapalny błony śluzowej jamy dziobowo-gardłowej, przełyku i wola z obecnością włóknika oraz martwiczych komórek nabłonka, które tworzą błony rzekome (serowate żółtobiałe naloty). Błony rzekome ściśle przylegają do błony śluzowej (próba ich oderwania powoduje krwawienie) [B. Doneley, s. 230].
3. W niektórych przypadkach, w szczególności u młodych ptaków, pasożyt może do dalszych odcinków przewodu pokarmowego oraz powodować uszkodzenia narządów wewnętrznych, w szczególności wątroby (tzw. trichomonoza narządowa) [A. Ledwoń, P. Szeleszczuk, s. 178].

Czynniki w zarażeniu

• Wiek i odporność – najbardziej narażone na rzęsistkowicę są młode ptaki, co związane jest z rozwijającą się odpornością oraz karmieniem ptasim mleczkiem przez rodziców. W badaniu rzęsistkowicy i pH wola u krogulca czarnołbistego (Accipiter cooperii) zauważono, że pisklęta mają kilkukrotnie mniej kwasowe pH jamy dziobowej niż podloty i dorosłe osobniki, co może być jednym z czynników większej zarażalności u piskląt [E. Urban, s. 52-53].
• Wilgotność i temperatura – poza ptakiem rzęsistek potrafi przetrwać w wodzie do godziny, jednak temperatura 30-35°C może wydłużyć jego przeżywalność [B. Tuska-Szalay, s. 2].
• pH – rzęsistki najlepiej czuje się w pH około 7,2, natomiast ich przeżywalność spada w bardziej kwasowym środowisku (szybko umierają gdy pH osiąga 4,5) [E. Urban, s. 50-51].

Sposoby zarażania

Zarażenie u gołębi następuje drogą pokarmową poprzez:

• karmienie ptasim mleczkiem młodych ptaków przez rodziców,
• zaloty (imitacja karmienia się nawzajem ptasim mleczkiem przez partnerów),
• picie wody, w której znajdują się rzęsistki,
• jedzenie pokarmu zawierającego świeżą ślinę z rzęsistkami,
• spożycie świeżych odchodów zawierających rzęsistki [B. Doneley, s. 230].

Ptaki nie mogą zarazić się drogą wziewną. Gołębie mogą też stanowić źródło zakażenia dla ptaków drapieżnych jeśli drapieżnik zje ciało gołębia chorego na rzęsistkowicę (rzęsistek przeżywa w ciele co najmniej 8 godzin) [A. Amin et al., s. 3].

Możliwe miejsca występowania

Rzęsistek najczęściej zamieszkuje górny odcinek układu pokarmowego: jamę dziobowo-gardłową, przełyk i wole. Kiedy pasożyt zacznie wnikać głębiej w tkanki, może (rzadko) przedostać się do tchawicy, przestrzeni podspojówkowej czy zatok [A. Ledwoń, P. Szeleszczuk, s. 178].

Najcięższa postać choroby to tzw. trichomonoza narządowa, kiedy pasożyt wywołuje zmiany w wątrobie (najczęściej), trzustce, okolicach pępka. W rzadkich przypadkach może przedostać się także do płuc, worków powietrznych czy nawet kości [A. Ledwoń, P. Szeleszczuk, s. 178, H. Mohamed et al., s. 257].

U młodych ptaków, szczególnie w gniazdach zanieczyszczonych ptasim mleczkiem pełnym rzęsistków, zakażeniu może ulec torebka Fabrycjusza (gruczoł w koace młodych ptaków, który z wiekiem kurczy się i zanika) [C. Walker].

Objawy

• białożółte naloty w obrębie jamy dziobowo-gardłowej, przełyku i wola najpierw wyglądające jak małe, białe kropki, potem powiększające się w większe zmiany, czasem tworząc spore masy (naloty martwiczo-włóknikowe),
• odruchy wymiotne, wymioty lub reurgitacja,
• nadmierne wydzielanie śliny,
• widoczne, namacalne guzki w przełyku,
• nieprzyjemny, gnilny zapach z dzioba (w bardziej zaawansowanych przypadkach),
• problemy z opróżnianem wola,
• problemy z połykaniem pokarmu i wody [H. Mohamed et al., s. 259, C. Walker].

Objawy niespecyficzne (występujące w przebiegu wielu chorób, w tym rzęsistkowicy):

• brak apetytu,
• zgarbiona lub apatyczna sylwetka ciała,
• biegunka lub inne zmiany w odchodach,
• utrata masy ciała,
• osłabienie,
• problemy z oddychaniem.

Młody gołąb z rzęsistkowicą, infekcją grzybiczą oraz bakteryjną. Przez naloty w jamie dziobowej nie może zamknąć dzioba.

To nie są naloty rzęsistkowe. Tajemnicze naloty u gołąbki miejskiej (posiew oraz badanie mikroskopowe nie wykazało ich przyczyny). Weterynarz zasugerował, że może być to wynik urazu mechanicznego. Nalot samoistnie odpadł po stosowaniu środka dezynfekującego.

Zdrowy samiec, na pierwszy rzut oka, bez objawów chorobowych. Powąchanie dzioba ptaka ujawniło charakterystyczny dla rzęsistkowicy zapach gnilny. Po leczeniu gołąb doszedł do zdrowia.

Podejrzenie wzbudziły znajdujące się w przełyku białe kropki. Badanie mikroskopowe potwierdziło obecność rzęsistków. Po leczeniu gołąbka wróciła do zdrowia.

Diagnoza

Jeśli u gołębia pojawiają się objawy choroby, należy jak najszybciej udać się do weterynarza zajmującego się ptakami. Dobrą wiadomością jest to, że wynik badania będzie dostępny od ręki jeżeli przychodnia weterynaryjna posiada mikroskop. Próbka jest pobierana poprzez wkładanie patyczka i ocieranie nim błon śluzowych w jamie dziobowo-gardłowej i wolu.

Sposoby diagnostyki

Badanie mikroskopowe preparatów bezpośrednich z wymazów błon śluzowych (jama dziobowa, wole) ma najwyższą skuteczność diagnostyki u ptaków (nawet 97%). Pobrana próbka jest mieszana z solą fizjologiczną i oglądana na szkiełku podstawowym pod mikroskopem. Co ważne, preparat musi być obrzejrzany zaraz po pobraniu – ruchliwość rzęsistków spada wraz ze spadkiem temperatury otoczenia. Metoda ta ma niską skuteczność w wykrywaniu nieruchomych form pasożyta (martwe trofozoity, pseudocysty, formy ameboidalne). Nieruchliwe formy rzęsistków mogą być natomiast rozpoznane w preparacie utrwalonym i barwionym (skuteczność na poziomie 50-80%). Ruchliwe rzęsistki są czasem znajdowane w odchodach [T. Tully, Jr et. al, s. 201; K. Szczepaniak et. al, s. 71-72].

Hodowla laboratoryjna – rozmnażanie i inkubacja rzęsistków w specjalnym podłożu. Ważny jest sposób pobrania próbki oraz warunki jego transportu. Na wynik trzeba czekać zwykle kilka dni. Jeśli weterynarz oferuje taką opcję, warto zapytać czy ma doświadczenie w pobieraniu i wysyłaniu tego typu próbek, ponieważ błędy mogą skutkować fałszywie ujemnym wynikiem (skuteczność na poziomie 80%) [K. Szczepaniak et. al, s. 72].

Rentgen, laparotomia lub badanie krwi – może być konieczne w przypadku rzęsistkowicy narządów wewnętrznych, gdy gołąb pokazuje niespecyficzne objawy (np. pochylona do przodu sylwetka ciała) [C. Walker].

Skupisko rzęsistków na obrazie mikroskopowym.

Leczenie i opieka

W leczeniu rzęsistkowicy u gołębi stosuje się preparaty z grupy nitroimidazoli, m.in.: ronidazol, metronidazol, karnidazol oraz dimetridazol. W Polsce wszystkie leki na rzęsistkowicę dostępne są wyłącznie u weterynarza powinny być stosowane pod jego nadzorem. Leczenie może obejmować jednorazowe podanie leku lub podawanie raz lub dwa razy dziennie przez okres od kilku dni do kilku tygodni [J. Hedley, 54, s. 203].

W niektórych przypadkach konieczne jest operacyjne usunięcie guzków rzęsistkowych [C. Walker].

Dobrą wiadomością jest to, że przy wczesnym rozpoznaniu i odpowiednim leczeniu rokowanie jest bardzo dobre 😊 (a często nawet i bardzo słabe i ciężko chore ptaki wracają do pełni zdrowia). Po zakończeniu terapii zaleca się wykonanie badania kontrolnego, aby potwierdzić pełne wyleczenie.

Jeśli przełyk jest zablokowany nalotami rzęsistkowymi, konieczne może być sondowanie ptaka przy użyciu małej, cieńkiej sondy (karmienie papką za pomocą rurki połączonej ze strzykawką wprowadzanej do wola ptaka). Należy zachować szczególną ostrożność, żeby nie doprowadzić do oderwania się guzków.

Dezynfekcja

Jak wspomniano, rzęsistek nie przeżywa długo poza ciałem ptaka, jednak pojemniki z wodą mogą przedłużać jego przeżywalność. Pasożyt może też znajdować się w świeżych odchodach oraz resztkach śliny (np. na ziarnie). Najlepiej dokładnie umyć pojemniki na wodę i karmę środkiem myjącym (np. mydłem), a następnie 1) zdezynfekować pojemniki lub 2) osuszyć, a w międzyczasie użyć zastępczego pojemnika. Do dezynfekcji można użyć produktów zawierających kwas octowy, wybielacz, chlorheksedynę, etanol i nadtlenek wodoru (wymieniane w literaturze jako skuteczne przeciw rzęsistkom, ale podejrzewam, że większość środków do dezynfekcji dobrze się sprawdzi ze względu na delikatność rzęsistków). Pasożyt szybko ginie również po zalaniu wrzątkiem lub spryskaniu myjką parową (a w wodzie o temperaturze powyżej 45°C ginie w ciągu około 5 minut) [K. Martin et. al, s. 3; J. Ryu, D. Min, s. 104].

Profilatyka

• Jak wyżej wspomniano, rzęsistki przeżywają w wodzie do godziny, ale wysoka temperatura (30–35°C) może wydłużyć ich przeżywalność. Efektywną metodą walki z rozprzetrzenianiem się rzęsistków jest osuszanie pojemników na wodę – jeden pozostawia się do całkowitego wyschnięcia, a drugi znajduje się w użyciu. Jest to w szczegóności efektywne latem (sezon lęgowy, dużo młodych osobników). Pojemniki na wodę wciąż trzeba myć wodą z środkiem czyszczącym (np. mydłem) i dezynfekować, ponieważ nie wszystkie mikroorganizmy są tak wrażliwe na osuszanie jak rzęsistki.
• W przypaku gołębi znajdujących się w domu należy kontrolować jamę dziobową ptaka: poświecić latarką i zobaczyć czy znajdują się w środku białożółte naloty. Można również powąchać dziób ptaka, powinien być bezwonny, jeśli czuć zapach zbliżony do zapachu padliny, całkiem możliwe, że jest to rzęsistek (szczególnie często należy kontrolować młode ptaki!).
• Jak wspomniano wyżej, rzęsistki dobrze radzą sobie w neutralnym pH, ale ich przeżywalność spada w kwasowym pH. Dlatego można zastosować zakwaszanie wody. Na rynku dostępne są różne zakwaszacze, najbardziej polecam mieszanki kwasów, np. Animar Cocc-acid.
• Podczas profilaktycznych wizyt u weterynarza, na przykład raz na pół roku/raz na rok, warto zrobić poprosić o wymaz z wola.
• Z mojej strony mogę też polecić Animar Anti-mycotrich na bazie miedzi, który stosowałam u gołąbki domowej przy nawracających rzęsistkowicach. Zanim odkryto leki z grupy nitroimidazoli, siarczan miedzi stosowano u gołębi w celu ograniczenia liczby rzęsistków. Substancję tę wykorzystuje się również obecnie jako jeden z możliwych sposobów leczenia rzęsistkowicy u ludzi. Warto też przedyskutować z weterynarzem czy nawracające rzęsistkowicą nie są skutkiem problemów z odpornością (nie będę wchodzić tu w szczegóły, ale na to też dostępne są preparaty, na przykład zawierające betaglukan) [Y. Samberg., S. Bornstein, s. 162–163; K. Szczepaniak et. al, s. 72].

Opis pasożytów

Rzęsistki są pierwotnikami typu Parabasalia o długości 5-20 µm. Typową cechą tych organizów jest aparat wiciowy, składający się z wici wolnych oraz jednej wici sterowej (organella ruchu, które są odpowiedzialne za ich specyficzny sposób poruszania) [K. Szczepaniak et. al, s. 68-69].

Postacie rzęsistków:

• Trofozoity – są najczęściej spotykaną forma rzęsistków o gruszkowatym kształcie. Posiadają wici i błonę falującą, umożliwiające poruszanie się. Są ruchome.
• Pseudocysty – nie posiadają wici ani błony falującej. Są nieruchome. Mają okrągły lub owalny kształt.
• Postacie ameboidalne – charakteryzują się zmiennym kształtem i możliwością formowania pseudonóżek. Posiadają wici i błonę falującą, jednak ich funkcjonalność jest ograniczona. Są najbardziej odpowiedzialne za oddziaływanie patogenne [K. Szczepaniak et. al, s. 68–70].

Nagranie przedstawiające trofozoity w rozmazie z wola gołębia domowego.

Trofozoit rzęsistka.

Czy gołąb z mojego stada choruje na rzęsistkowicę?

Rzadko zdarza się, że gołąb chorujący na rzęsistkowicę jest w tak ciężkim stanie, że ma niedomykający się od nalotów rzęsistkowych dziób. Najczęściej zmiany są najpierw niewidoczne – można je sprawdzić dopiero po złapaniu ptaka i otworzeniu dzioba. Jak zatem wiedzieć, czy należy interweniować?

1. Czy gołąb jest osowiały, napuszony, zgarbiony, je powoli lub nie chce jeść w ogóle?
2. Ma czerwone, zaklejone żółtą wydzieliną oczy?
3. Znajduje się nocą na ziemi?
4. Nie odlatuje po próbie wystaraszenia? Jeśli odpowiedziałeś/aś TAK na jedno z pytań, gołąb może chorować na rzęsistkowicę (ale nie musi). Więcej informacji w artykule Znalazłem gołębia.

Rzęsistkowica na świecie – badania

U ilu procent gołębi w różnych krajach świata wykazano występowanie rzęsistków?

Chiny: 55% gołębi domowych, 16,7% gołębi miejskich, 33% sierpówek. Pisklęta gołębi domowych (79%).

Rumunia i Węgry: gołębie domowe (95%, 40 z 42), gołębie miejskie (34%, 11 z 32), grzywacze (100% 4 z 4), cukrówki (94%, 15 z 16), sierpówki (33%, 1 z 3). Większość badanych gołębi nie pokazywało objawów klinicznych (6,9%). Co ciekawe, w badaniu wykryto szczep blisko spokrewniony z T. canistomae i T. tenax, infekującymi między innymi ssaki mięsożerne. Sugeruje to odrębną linię ewolucyjną i wskazuje na potrzebę dalszych badań nad możliwą transmisją między gołębiami a psami.

Polska: 37% gołębi domowych (37 z 100). Żaden z ptaków nie prezentował objawów klinicznych.

Hiszpania: 439 pobrane od gołębi miejskich (41%), a 173 pobrane od gołębi domowych (53%). Naloty znaleziono tylko u jednego ptaka (0,4%). Mały procent ptaków znalezionych objawami może być wytłumaczony tym, że chore ptaki są trudne do znalezienia.Wiosna i lato są najczęstszymi sezonami do występowania choroby ze wzlędu na najwyższy sezon reprodukcyjny. Więcej ptaków jest zarażonych w gołębnikach [J. Sansano, s. 205].

Egipt: 62% gołębi domowych poniżej 1 miesiąca życia (32 z 50). Naloty zaczynały się jako małe, białe guzki, stopniowo rosnąc do dużych białożółtych guzków.

Wybrane wnioski z badań

• Większość gołębi jest nosicielami pasożyta rzęsistka, jednak nie wykazuje objawów klinicznych choroby. Zakażenia występowały częściej u gołębi domowych niż u osobników dzikich, co może być związane z większym zagęszczeniem populacji, wspólnym korzystaniem z poideł i karmników oraz niższą odpornością gołębi domowych.
• Najczęściej chorują młode ptaki, co prawdopodobnie wynika z niedostatecznie rozwiniętego układu odpornościowego oraz możliwości przenoszenia pasożyta przez rodziców podczas karmienia ptasim mleczkiem.
• Wiosna i lato, mogą wiązać się ze zwiększonym ryzykiem zakażenia rzęsistkiem. Wynika to prawdopodobnie z rozpoczęcia sezonu lęgowego, który prowadzi do większego zagęszczenia ptaków, częstszych kontaktów między osobnikami oraz intensywniejszego karmienia piskląt, co może sprzyjać transmisji pasożyta. Możliwe, że wyższa temperatura i większa wilgotność również ma wpływ na zwiększoną zachorowalność.

Ciekawostki

Rzęsistek pochwowy (Trichomonas vaginalis) wywołujący chorobę dróg moczowo-płciowych u ludzi najprawdopodobniej wyeowoluował z rzęsistków pochodzących od gołębi. Zmiana gospodarza nastąpiła możliwie w holocenie po kolonizacji Ameryk przez ludzi (około 10-12 tysięcy lat temu) [A. Peters et. al, s. 1].

Czy masz więcej pytań na temat rzęsistkowicy? Napisz na naszego maila: fundacja@chatkagolebia.pl.

Materiały graficzne

Iga Fant, Caleb Fant

Źródła

1. Amin A. et al., Trichomonads in birds - a review.
2. Bobrek K. et al., Molecular analysis of Trichomonas gallinae in racing pigeons from Upper Silesia, Poland.
3. Borji H. et al., Prevalence and pathological lesion of Trichomonas gallinae in pigeons of Iran.
4. Bunbury N. et al., Epidemiology and conservation implications of Trichomonas gallinae infection in the endangered Mauritian pink pigeon.
5. Doneley B., Avian Medicine and Surgery in Practice: Companion and Aviary Birds 2nd Edition.
6. Jing S. et al., Epidemiological investigation of Trichomonas gallinae in Beijing, China.
7. Lewdoń A., Uwagi na temat terapii najczęściej spotykanych endoparazytoz gołębi domowych.
8. Liu Y. et al., Genotypic diversity and epidemiology of Trichomonas gallinae in Columbidae: Insights from a comprehensive analysis.
9. Martin K. et al., Assessment of in vitro efficacy for common surface disinfectants and antiseptics against Tritrichomonas foetus trophozoites.
10. Peters A., Das S., Raidal S., Diverse Trichomonas lineages in Australasian pigeons and doves support a columbid origin for the genus Trichomonas.
11. Ryu J., Min D., Trichomonas vaginalis and trichomoniasis in the Republic of Korea.
12. Samberg, Y., Bornstein S., In Vitro Action of Various Chemical Agents on Trichomonas Gallinae.
13. Szczepaniak K. et al., Systematyka, biologia i inwazjologia rzęsistków – aktualny stan wiedzy.
14. Tuska-Szalay B. et al., Molecular epidemiological study of Trichomonas gallinae focusing on central and southeastern Europe.
15. Urban E., Mannan R., The potential role of oral pH in the persistence of Trichomonas gallinae in Cooper’s Hawks (Accipiter cooperii).
16. Walker C., Trichomonas.